هنگامی که ترجمه جلد دوم سفرنامه مستشرق و جغرافی دان معروف سوئدی سون هدین با عنوان هیات سیاسی پادشاه اسکار نزد شاه ایران " در دست چاپ بود متوجه وجود سفرنامه سوم وی مربوط به سال ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲ شدم. کتاب مذکور را از بنیادش در سوئد درخواست نمودم. آنها کتاب را نداشتند لذا کتاب را از یک عتیقه فروشی در استکهلم خریداری و به وسیله یک مسافر برایم ارسال داشتند این کتاب به واقع شناسنامه تاریخی، جغرافیایی و ژئولیتیک آسیای مرکزی به قلم یک مستشرق بی طرف سوئدی تا قرن نوزدهم و در زمان روسیه تزاری است. موضوع سفرنامه سوم سون هدین مستشرق جغرافی دان و مکتشف برجسته و نخبه سوئدی که میتواند کتابی مرجع در خصوص آسیای مرکزی و ماوراء خزر باشد ابتدا دیدار خداحافظی با ناصرالدین شاه و سپس شرح سفر وی از تهران به مشهد و پس از آن خروج از مرز ایران و سفر به عشق آباد و ماوراء خزر و کویر قره قوم و سایر نواحی آسیای مرکزی و سمرقند و بخارا و ادامه آن تا کاشغر چین است.
او پس از واپسین دیدارش با شاه ایران از جاده خراسان در جنوب تهران راهی شهرهای گرمسار سمنان شاهرود دامغان سبزوار و سپس مشهد میشود و در مسیر خویش نحوه استحصال نمک در روستاهای کویری را به تفصیل توضیح می دهد. سپس دو فصل از این کتاب را به سفرش به مشهد با عکسهائی بی نظیر از بارگاه امام رضا (ع) اختصاص داده است.
۹ سال پس از امضای قرار داد آخال در تهران( قرار داد آخال - آخـال تکه ) قرار داد ننگینی که بین دولت ایران به نمایندگی میرزا سعید خان موتمن الملک وزیر وقت امور خارجه ایران و ایوان زینوویف وزیر مختار روسیه تزاری در تاریخ ۹ دسامبر ۱۸۸۱-۱۲۶۰/۹/۱۸ شمسی - در تهران طی یک عهد نامه ۸ بندی به امضاء رسید و به موجب آن ترکمنستان قسمت آسیای میانه، خوارزم خیوه شرق مازندران و مرو سمرقند و بخارا به وسیله روسیه از خاک ایران جدا شدند این اراضی شامل سرزمین ترکمنستان و بخشهای بزرگی از تاجیکستان ،ازبکستان قرقیزستان و قزاقستان به وسعت ۱/۲ میلیون کیلومتر مربع بودند که پیش از آن در ظاهر و بطور رسمی در قلمر و پادشاهی ایران قرار داشتند.-م سون هدین برای نخستین بار قدم به این نواحی گذارد و در دیدار با نمایندگان سیاسی فرماندهان و نظامیان روسیه تزاری در جریان کامل فعالیتهای مستمر دولت روسیه تزاری از جمله احداث خط آهن برای تثبیت خود در نواحی متصرف شده از ایران قرار گرفت. او در این سفرنامه که حاوی اطلاعاتی تاریخی و بسیار ارزشمند از آسیای مرکزی است به نقل از مورخین اروپائی به تاریخ بخارا و سمرقند و همه نواحی آسیای مرکزی پرداخته و علاوه بر توضیح و تشریح بناهای با عظمت و با قدمت تاریخی شهرهای مختلف منطقه به خوبی ساختار جمعیتی آسیای میانه و نوع ا اشتغال ساکنین آنجا را در آن عصر توضیح داده است. او در ادامه وارد کاشغر واقع در خاک چین شده و آن شهر را با مهارت زاید الوصفی به تصویر میکشد. کتاب حاوی اطلاعاتی ناب و بی نظیر از آسیای مرکزی است که در کمتر سفرنامه ای از مورخان اروپائی میتوان آنها را یافت. در فصل آخر از سوی امیر بخارا بـه نام عبد الاحد بن مظفرالدین از سلسله و دودمان منفیت امارت بخارا پس از تسلط روسیه بر منطقه مبدل به امارتی خود مختار زیر نظر دولت روسیه تزاری گردید که تا سال ۱۹۲۰ دوام داشت در آن سال امیر وقت بخارا به نام محمد عالم خان بن عبد الاحد طی یک انقلاب کمونیستی بلشویکی سرنگون و جمهوری خلق شوروی بخارا تشکیل شد که در سال ۱۹۲۵ بدل به قسمتی از جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شد به حضور پذیرفته شده و با وی دیدار نموده است. او در فصل مربوط به بخارا فصل دوازدهم) چنین می نویسد: ... امارت بخارا دارای یک نوع پادشاهی شبیه به پادشاهی ایران در مقیاسی بسیار کوچک تر است و مشاوران و وزرای امیر بخارا معمولاً برده زادگان ایرانی هستند...
این کتاب حاوی نقشهای بسیار با اهمیت و چهار رنگ از شمال ایران و از نواحی ماوراء خزر و کل آسیای مرکزی است. امید آنکه ترجمه این کتاب که به مدت ۱۸ ماه زمان برده و از زبان اصلی برگردان شده مورد استفاده دانشمندان پژوهش گران محققین آسیای مرکزی اساتید و دانشجویان رشته های تاریخ و جامعه شناسی و هم میهنان عزیزم و نیز عموم فارسی زبانان و حتی اتباع کشورهای آسیای مرکزی که این گونه سفرنامه ها مورد علاقه آنان است قرار بگیرد. در خاتمه بر خود لازم میدانم که از سرپرست محترم بنیاد سون هدین و از سفیر محترم سوئد در تهران که در تولید این اثر گران سنگ کمک نموده و راه انتشار آن را سهل نمودند تشکر و قدردانی نمایم.
وحید صابری مقدم ۲۴ شهریور ۱۴۰۴ - تهران