ایجاز و اطناب در غزلیّات بیدل دهلوی

بخشی از کتاب 

میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی( 1133-1054) در هندوستان، افغانستان و تاجیکستان شهرت داشت؛ امّا شعر او در ایران معروف نشد. برخی از پژوهشگران، شعر بیدل را از نمونه های عالی سبک هندی دانسته اند؛ امّا عدّه ای دیگر اشعار او را، به خاطر زیاده روی در نازک کاری، نپسندیده اند. به هر حال، زمانی که می خواهند کمال نازک خیالی را- که منجر به تعقید معنوی می شود- مثال بزنند؛ از ابیات بیدل شاهد می آورند( شمیسا،185:1369). بیدل در غزلیّاتش، با بهره گیری از ایجاز و اطناب، تلمیح، تشبیه، تمثیل، مجاز، استخدام، اسلوب معادله، ایهام، حسن تعلیل، استعاره، کنایه، تضادّ، مراعات نظیر و انحراف از نُرم( هنجار گریزی) به زیبایی و تسلّط توانسته است سطح سخن خود را ارتقا دهد؛ بر خواننده تأثیر گذارد و به گونه ای دیگر سخن بگوید. بیدل در غزلیّاتش از ایجاز و اطناب بسیار به جا استفاده کرده و به این وسیله توانسته است بر مخاطبان خود تأثیر بگذارد. در این پژوهش، ابیات ایجاز و اطناب دار بیدل دهلوی، در جلد نخست، انتخاب شده و پس از شرح مختصر آن ها، نشان داده شده است که این سخنور چگونه با بهره گیری از تشبیه، تمثیل، توصیف، تنسیق الصّفات، استعاره، مجاز، تلمیح، تضاد و مقابله، پارادوکس و ... ایجاز و اطناب های تأثیر گذاری را خلق کرده است!؟ این شاعر بزرگ- که نقطۀ اوج سبک هندی است- با هنجار گریزی، سبک مخصوص به خود را خلق کرده است و گذشته از برخی کاستی های زبانی، سطح سخن پارسی را اعتلا بخشیده است.

بیدل دهلوی یکی از تحول آفرینان در شعر پارسی، هم به لحاظ معنی و هم به لحاظ فرم است و دو ویژگی در آثار و اشعارش بسیار برجسته است: نخست فرم شعر او است که شیوه ای خاص و منحصر به فرد دارد و به آن اسلوب بیدلی هم می گویند و دیگر محتوای شعر او است که گام بزرگی در تصویر سازی ها و برجسته سازی های ادبی برداشته است. بیدل دهلوی در آغاز به شیوۀ گذشتگان شعر می سرود؛ امّا پس از مدّتی شیفتۀ شیوۀ هندی( اصفهانی- صفوی) شد و در این سبک به اوج رسید. بیدل موافقان و مخالفان زیادی دارد که هر دسته برای خود دلایلی دارند؛ امّا به نظر می رسد، بیدل سرشناس ترین و ارزشمند ترین شاعر سبک هندی است؛ چون با انحراف از نُرم( به قول صورتگرایان روس ) دگرگونی عمیقی در سخنوری ایجاد کرد و سطح ادبی زبان فارسی را ارتقا داد. این گویندۀ توانا تا چند دهۀ پیش در ایران آن گونه که باید شناخته نشده بود. با نگارش کتاب« شاعر آینه ها»، بیدل پژوهی در ایران آغاز شد.

با وجود پژوهش های ارزندۀ بیدل پژوهان، در دهه های گذشته، هنوز درون مایه های شایستۀ اندیشیدن بسیاری در شعر این سرایندة توانمند به چشم می خورد و جای پژوهش های بایستۀ بسیاری در این زمینه خالی است. این پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی است و در آن جلد نخست از غزل های بیدل دهلوی، از منظر دانش معانی( ایجاز و اطناب)، بررسی و تحلیل شده و داده ها با استفاده از شیوة تحلیل محتوا و به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از کتابخانه و نمودار بررسی و تجزیه و تحلیل شده است. برای تدوین این رساله از صد و شش کتاب و پانزده مقالۀ علمی- پژوهشی استفاده شده است. مسألۀ پژوهش این است که ایجاز و اطناب در غزل های بیدل چگونه است؟ این پژوهش به دنبال پاسخ گویی به این پرسش است. یافته های پژوهش نشان می دهد که« تکمیل» بالاترین بسامد و« حذف مضاف الیه» پایین ترین بسامد را در جلد نخست غزلیّات بیدل دهلوی دارد. بیدل با استفاده از تکمیل سخن خود را کامل کرده است و این شیوه؛ یعنی توضیح و تکمیل سخن آغازین یکی از شیوه های سبک هندی است و بیدل- که از برجستگان این سبک است- به درستی از این شیوه بهره برده است. بدون شک، این کار بدون کمک خداوند توانا و راهنمایی استادان محترم راهنما و مشاور به سرانجام نمی رسید؛ چون ورود به دنیای ناشناختۀ بیدل دهلوی بدون شناخت کلید واژه های اندیشۀ او نا ممکن به نظر می رسید. البتّه پژوهش در این زمینه هنوز جای بسیار دارد و دانشجویان زبان و ادب پارسی باید در زمینۀ علوم بلاغی در دیوان بیدل- بخصوص دانش معانی و ایجاز و اطناب- کند و کاو کنند.

انواع ایجاز ایجاز قصر ایجاز قصر سخنی‌ است‌ کوتاه‌ و رسا که‌ کوتاهی‌ آن‌ از حذف‌ واژه ‌ها و جمله ‌ها پدید نمی آید؛ بلکه از مجموع سخن به دست می آید و بسامد فعل در ایجاز قصر معمولاً بالا است. هرگاه مفاهیم بسیار از واژه های اندک دریافت شود؛ به آن ایجاز قصر می گویند. حافظ شیرین سخن در این معنی فرموده است: در پس آینه طوطی صفتم داشته اند آنچه استاد ازل گفت بگو می گویم ( حافظ،207:1373) مثال دیگر از دیوان غزل های بیدل: لب گشودن کشتی عمرت به توفان می دهد در چنین بحر بلای خامشی لنگر مکن ( بیدل،1180:1392) ایجاز قصر( کوتاهی سرشتین) آن است که سخن در سرشت و به گوهر، کوتاه باشد؛ بی آن که چیزی از آن سترده باشند؛ به گونه ای که معنایی گسترده را در واژگانی اندک فرو فشرده باشند. به یاری این سخنان کوتاه، می توان دریایی را در کوزه ای ریخت( کزّازی،255:1372). نویسندۀ کتاب« هنجار گفتار» در مورد ایجاز قصر می گوید:« ایجاز قصر عبارت است از تقلیل لفظ و تکثیر معنی یعنی ادا نمودن معنی بسیار بلفظ کم چنانکه در قول فردوسی: پی مصلحت مجلس آراستند/ نشستند و گفتند و برخاستند»( تقوی،1317 : 128-127). صاحب کتاب« ابدع البدایع» در تعریف ایجاز قصر می نویسد: در ایجاز قصر از لفظ کم ارادۀ معنی بسیار نمایند( گرکانی،92:1377). کمتر به این نکته توجّه شده است که هر اثر ادبی و ذوقی بالطبع تلمیحی است؛ یعنی به اشاره اکتفا می کند. حتّی اگر نویسنده کوشش کند که کامل ترین توصیف را از موضوع مورد بحث خود بکند؛ باز هم نخواهد توانست همه را شرح دهد؛ باز هم چیزهای بیشتری می داند که نمی گوید؛ زیرا که بنای زبان بر حذف و قصر است( سارتر،145:1948). سعدی شیرازی در غزلیّاتش فرماید: عشق دیدم که در مقابل صبر آتش و پنبه بود و سنگ و سبوی ( سعدی، 520:1364) در این بیتِ سعدی، تضادّ میان آتش و پنبه و سنگ و سبو و تشبیه آن ها به تضادّ میان عشق و صبر یک جا جمع شده است( داد،63:1395). ایجاز حذف ایجاز حذف‌، حاصل‌ حذف‌ بخشی‌ از کلام‌ است‌؛ به‌ شرطی‌ که‌ مخلّ‌ معنی‌ نباشد. در ایجاز حذف بخشی از سخن حذف می شود به گونه ای که مخلّ معنی نباشد و به منظور گوینده آسیب نرساند و مایۀ پوشیدگی و تاریکی سخن او نگردد. مولانا جلال الدّین محمّد بلخی در دفتر سوم مثنوی فرموده است: نفس خود را کش جهان را زنده کن خواجه را کشتست او را بنده کن ( مولوی،386:1374) در مصراع دوم واژۀ« نفس» پیش از خواجه حذف شده است و این ستردگی سطح سخن را بالا برده است. صاحب« دلائل الاعجاز» در مورد حذف می نویسد:« موضوع حذف بابی است که راه آن دقیق و منشأ آن لطیف و تأثیر آن عجیب و شبیه به سحر است؛ زیرا در این باب می بینی که نیاوردن لفظی از ذکرش فصیح تر است و سکوت از کلمه ای به بیان و بلاغت آن می افزاید»( جرجانی،155:1383). ایجاز حذف آن است که با ستردن پاره ای از سخن، آن را کوتاه گردانند؛ امّا این کوتاهی نباید آن گونه باشد که مایۀ پوشیدگی، تاریکی و نا بهنجاری سخن گردد( کزّازی،257:1372). محققی دیگر در مورد ایجاز حذف می گوید:« ایجاز حذف بر دو قسم است؛ زیرا ایجاز یا به حذف جزئی از اجزاء کلام است اعم از این که مفرد باشد یا جمله، عمده باشد یا فضله یا بحذف کلام»( رجائی،207:1353). در ایجاز حذف، جمله یا جزیی از جمله برای دلالت باقی سخن بر آن حذف شده است( گَرکانی،91:1377). حذف، زمانی به بلاغت سخن می افزاید و ارزشمند است که به قرینۀ معنوی باشد و مخلّ در کلام نباشد.

فهرست کتاب:

فصل اوّل کلیّات پژوهش/ فصل دوم تعاریف و مبانی نظری/ فصل سوم زندگی نامه، آثار و سبک بیدل دهلوی/ فصل چهارم ایجاز و اطناب در غزلیّات بیدل دهلوی/ فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات

پیش نمایش کتاب ایجاز و اطناب در غزلیّات بیدل دهلوی

درباره بازنشسته اهل قلم

 دکتر نصرت اله خاکیان

 متولد 4 شهریور 1346(لرستان)

بازنشسته آموزش و پرورش

کارنامه علمی و فرهنگی دکتر نصرت اله خاکیان

 

دوست عزیز! کتاب_باز فروشگاه نیست و هدف آن معرفی بازنشستگان اهل قلم و کتابهای ایشان است.صندوق بازنشستگی کشوری در زمینه خرید و فروش کتاب هیچگونه  فعالیتی ندارد.

      

فایل راهنمای ارسال آثار