باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی در ویتنام

اشاره: در بخش دیگری از پروندۀ گزارش‌های موضوعی مراقبت بلندمدت در کشورهای منطقه آسیا و اقیانوسیه که مجموعه‌ای حاوی تجربیات چند کشور و تحولات یک دهه گذشته در این کشورها در موضوع مراقبت بلندمدت (LTC) است که توسط اتحادیۀ بین‌المللی تأمین اجتماعی منتشر شده است، در این بخش تجربه‌ها و فعالیت‌های مرتبط با مراقبت بلندمدت از سالمندان در کشور ویتنام معرفی می‌شود.

---

به گزارش اداره کل روابط عمومی و امور بین‌الملل صندوق بازنشستگی کشوری، ویتنام توانسته است مدلی ابتکاری و کم‌هزینه برای مراقبت از سالمندان توسعه دهد که بر سرمایه اجتماعی موجود و «سازمان‌های توده‌ای» (Mass Organizations) تکیه دارد. این مدل، که با نام «باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی» شناخته می‌شود، توسط نهاد بین المللی هلپ ایج HelpAge International و انجمن سالمندان ویتنام در سال ۲۰۰۶ معرفی شد و امروز توسط دولت در سراسر کشور گسترش یافته است.

مدل باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی حاصل یک فرآیند تدریجی و مبتنی بر شواهد است. هدف اولیه این مدل، این بود که به سالمندان کمک شود تا در خانه‌های خود بمانند و در عین حال از حمایت اجتماعی و مراقبتی برخوردار شوند.

بر اساس گزارش ISSA (2025)، این شیوه از چند بخش تشکیل شده است:

- واحد اصلی: یک باشگاه محلی در سطح روستا یا محله که اعضای آن شامل سالمندان، خانواده‌های آن‌ها و داوطلبان جوان‌تر است.

- فعالیت‌ها:

  - خودیاری: اعضا به یکدیگر در فعالیت‌های روزمره کمک می‌کنند.

  - مراقبت خانگی: داوطلبان آموزش‌دیده از سالمندان ناتوان یا بستری در خانه مراقبت می‌کنند.

  - حمایت اجتماعی: برگزاری جلسات گروهی، فعالیت‌های فرهنگی و ورزشی برای کاهش انزوا.

  - آموزش و توانمندسازی: آموزش مهارت‌های مراقبتی به خانواده‌ها و داوطلبان.

  - تولید درآمد: برخی باشگاه‌ها فعالیت‌های اقتصادی کوچک (مانند کشاورزی یا صنایع دستی) برای تأمین مالی خود دارند.

در سال 2006 اولین باشگاه در یک روستا تأسیس شد و در سال 2025 توسعه یافت. در حال حاضر، بیش از ۴۸۴,۰۰۰ نفر از طریق حدود ۸,۴۳۲ باشگاه در سراسر ویتنام تحت پوشش قرار گرفته‌اند. برنامه ملی اقدام در زمینه سالمندی هدف‌گذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۰ حداقل یک باشگاه خودیاری بین نسلی در ۸۰ درصد از کمون‌های این کشور (پایین‌ترین سطح از واحدهای اداری؛ عمدتاً در مناطق روستایی ویتنام) وجود داشته باشد.

یکی از عوامل کلیدی موفقیت مدل ویتنام، ادغام آن با «سازمان‌های توده‌ای» موجود و استفاده از ساختارهای دولتی است.

- سازمان‌های توده‌ای: جبهه میهن‌پرستان، انجمن سالمندان ویتنام، اتحادیه زنان ویتنام و صلیب سرخ ویتنام نقش کلیدی در پشتیبانی از باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی دارند. این سازمان‌ها حضور گسترده‌ای در سراسر کشور، از جمله مناطق روستایی و دورافتاده، دارند و می‌توانند در یک سیستم مراقبت بلندمدت مورد استفاده قرار گیرند.

- دولت: دولت ویتنام مدل باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی را به رسمیت شناخته و آن را در برنامه‌های ملی خود ادغام کرده است. برنامه ملی اقدام در زمینه سالمندی، گسترش باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی را به عنوان یک هدف ملی تعیین کرده است.

- همکاری با نظام سلامت: در سال‌های اخیر، چندین ابتکار با حمایت شرکای توسعه‌ای (مانند بانک جهانی و ADB) تلاش کرده‌اند ظرفیت باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی را در زمینه‌هایی مانند مراقبت خانگی باکیفیت تقویت کنند و پیوندهای نهادی با نظام سلامت عمومی ایجاد کنند.

ویتنام در سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۶ سه تحول مهم در سیاست‌های سالمندی داشته است که بر اساس گزارش ISSA (2025) عبارتند از:

1. استراتژی ملی سالمندان تا ۲۰۳۵ (اوایل ۲۰۲۵): این استراتژی به طور رسمی «اقتصاد نقره‌ای» را در اولویت قرار می‌دهد و نگاه به سالمندان را از «بار» به «محرک توسعه اجتماعی و اقتصادی» تغییر می‌دهد.

2. قانون بیمه اجتماعی ۲۰۲۴ (لازم‌الاجرا از جولای ۲۰۲۵): این قانون به طور قابل توجهی پوشش حمایت اجتماعی را گسترش می‌دهد، سن واجد شرایط بودن برای مزایای بازنشستگی اجتماعی را به ۷۵ سال (و ۷۰ سال برای خانوارهای فقیر) کاهش می‌دهد و اجازه می‌دهد برخی خدمات مراقبت بلندمدت توسط بیمه درمانی پوشش داده شوند.

3. قطعنامه ۷۲-NQ/TW پولیت‌بورو: از سال ۲۰۲۶، همه سالمندان حق برخورداری از غربالگری سلامت سالانه رایگان و ایجاد «پرونده الکترونیک سلامت» را خواهند داشت تا تداوم مراقبت بین ارائه‌دهندگان مختلف تضمین شود.

ویتنام نشان داد که برای مراقبت از سالمندان، لزوماً به بودجه کلان نیاز نیست؛ بلکه به «استفاده هوشمند از سرمایه اجتماعی» و «ادغام با ساختارهای موجود» نیاز است. این کشور با تکیه بر «باشگاه‌های خودیاری بین‌نسلی» و سازمان‌های توده‌ای، توانست یک سیستم مراقبت بلندمدت کم‌هزینه و متناسب با فرهنگ خود بسازد. با این حال، ویتنام با چالش‌هایی مانند کمبود نیروی متخصص و نیاز به حرفه‌ای‌سازی مواجه است که ایران می‌تواند از همان ابتدا به آن‌ها توجه کند.

ISSA (2025). Long-Term Care Systems and Services Development in Asia and the Pacific. Geneva: International Social Security Association.

HelpAge International Vietnam (2025). "Intergenerational Self-Help Clubs: A Sustainable Solution to Population Ageing", in HelpAge International Vietnam Blog, 16 January.